Pytanie o przeliczenie emerytury nauczyciela na tle art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej pojawia się w praktyce coraz częściej. Powód jest prosty. Wielu nauczycieli skorzystało przed laty z wcześniejszej emerytury nauczycielskiej, zwłaszcza na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, a następnie po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego wystąpiło do ZUS o emeryturę powszechną. Wtedy okazywało się, że nowe świadczenie zostało obliczone z pomniejszeniem podstawy o kwoty wcześniej pobranych emerytur. § Nauczyciele a art. 25 ust. 1b – przeliczenie emerytury z ZUS

Nauczyciele a art. 25 ust. 1b – przeliczenie emerytury z ZUS

Art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej – dlaczego jest tak ważny dla nauczycieli?

Art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest przepisem krótkim, ale w praktyce bardzo doniosłym. Dotyczy osób, które przed przyznaniem emerytury powszechnej pobierały określone wcześniejsze emerytury. Przepis stanowi, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową albo emeryturę na podstawie wymienionych w nim regulacji, w tym na podstawie art. 88 lub art. 88a Karty Nauczyciela, to podstawa obliczenia emerytury powszechnej zostaje pomniejszona o sumę pobranych wcześniej emerytur. Chodzi o kwoty brutto, czyli przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki zdrowotnej. 

W przypadku nauczycieli problem najczęściej dotyczy przejścia z wcześniejszej emerytury nauczycielskiej na emeryturę powszechną z art. 24 ustawy emerytalnej. Emerytura powszechna przysługuje co do zasady po osiągnięciu wieku 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę. Jej wysokość oblicza się według mechanizmu zdefiniowanej składki: podstawę stanowią m.in. zwaloryzowane składki, zwaloryzowany kapitał początkowy i środki na subkoncie, a następnie tę podstawę dzieli się przez średnie dalsze trwanie życia. 

Jeżeli ZUS najpierw odejmie od podstawy sumę wcześniej pobranych emerytur, wynik końcowy może być istotnie niższy. Dlatego w decyzjach dotyczących nauczycieli kluczowe jest sprawdzenie, czy organ rentowy zastosował art. 25 ust. 1b, w jakiej wysokości ustalił kwotę pomniejszenia i z jakiego tytułu wcześniejsza emerytura była pobierana.

Szczególną uwagę powinni zwrócić nauczyciele, którzy skorzystali z emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela przed wejściem w życie tego mechanizmu. To właśnie w takich sprawach pojawia się argument, że obywatel nie powinien ponosić negatywnych skutków późniejszej zmiany prawa, jeżeli decyzję o skorzystaniu z wcześniejszej emerytury podejmował w innym stanie prawnym.

Emerytura z art. 88 Karty Nauczyciela a emerytura powszechna – gdzie powstaje spór z ZUS?

Emerytura nauczycielska z art. 88 Karty Nauczyciela była przez lata jednym z najważniejszych uprawnień tej grupy zawodowej. Przepis pozwalał nauczycielowi przejść na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli spełnił warunki dotyczące stażu, pracy nauczycielskiej oraz rozwiązania stosunku pracy. Co do zasady chodziło o 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, a w określonych placówkach szkolnictwa specjalnego o 25-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat pracy w szczególnym charakterze. 

Spór z ZUS powstaje najczęściej później. Nauczyciel pobiera wcześniejszą emeryturę przez kilka lub kilkanaście lat. Następnie osiąga powszechny wiek emerytalny i składa wniosek o emeryturę powszechną. ZUS wydaje decyzję, oblicza świadczenie według art. 24–26 ustawy emerytalnej, ale stosuje art. 25 ust. 1b. W konsekwencji od podstawy obliczenia odejmuje wszystkie kwoty pobranych wcześniej emerytur nauczycielskich. Dla ubezpieczonego efekt bywa zaskakujący, zwłaszcza jeżeli w chwili przechodzenia na wcześniejszą emeryturę taki mechanizm jeszcze nie obowiązywał.

To rozróżnienie jest bardzo ważne. Nie każda emerytura nauczycielska daje automatycznie podstawę do skutecznego zakwestionowania decyzji ZUS. Jeżeli nauczyciel korzysta z nowych rozwiązań, w szczególności z emerytury nauczycielskiej z art. 88a Karty Nauczyciela obowiązującej od 1 września 2024 r., musi liczyć się z tym, że ustawodawca wprost powiązał to świadczenie z mechanizmem pomniejszenia. Art. 88a Karty Nauczyciela przewiduje wcześniejszą emeryturę dla nauczycieli spełniających określone warunki, m.in. rozpoczęcie pracy nauczycielskiej przed 1 stycznia 1999 r., odpowiedni staż składkowy i okres rzeczywistej pracy nauczycielskiej. Jednocześnie regulacja odsyła do zasad obliczenia z uwzględnieniem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. 

Inaczej należy oceniać sytuację nauczyciela, który wystąpił o wcześniejszą emeryturę z art. 88 Karty Nauczyciela w czasie, gdy przepis pomniejszający jeszcze nie był ogłoszony. W takich sprawach zasadnicze znaczenie mają daty: data wniosku o wcześniejszą emeryturę, data przyznania świadczenia, data osiągnięcia wieku powszechnego oraz data decyzji ZUS o emeryturze powszechnej.

Wyrok TK SK 140/20 i rocznik 1953 – czy nauczyciel może żądać przeliczenia emerytury?

Najważniejszym argumentem w wielu sprawach nauczycielskich jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20. Trybunał uznał, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o świadczenia wymienione w tym przepisie przed 6 czerwca 2012 r. Chodzi więc o osoby, które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę zanim ogłoszono zmianę wprowadzającą późniejsze pomniejszenie emerytury powszechnej. 

To orzeczenie ma duże znaczenie dla nauczycieli, którzy przed tą datą wystąpili o emeryturę z art. 88 Karty Nauczyciela. Argument jest następujący: skoro nauczyciel podejmował decyzję o skorzystaniu z wcześniejszego świadczenia w stanie prawnym, który nie przewidywał późniejszego obniżenia podstawy emerytury powszechnej, to zastosowanie art. 25 ust. 1b może naruszać zasadę zaufania obywatela do państwa i prawa oraz prawo do zabezpieczenia społecznego.

Warto jednak zachować ostrożność. Sprawa nie jest całkowicie automatyczna. Wcześniej ustawodawca wprowadził szczególne przepisy dla określonej grupy ubezpieczonych urodzonych w 1953 r. Po wcześniejszym orzecznictwie Trybunału dodano art. 194i i 194j ustawy emerytalnej. Regulacje te pozwalają na ponowne ustalenie wysokości emerytury powszechnej bez zastosowania art. 25 ust. 1b wobec osób spełniających warunki wskazane w tych przepisach. 

W przypadku innych roczników i nauczycieli sprawa bywa bardziej sporna. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazywał, że korzystny wyrok TK SK 140/20 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, a według relacjonowanego stanowiska ZUS brak publikacji utrudnia jego bezpośrednie stosowanie. Jednocześnie problem jest przedmiotem dalszych działań prawnych i sporów sądowych, w tym spraw dotyczących nauczycieli, którzy pobierali wcześniejszą emeryturę z art. 88 Karty Nauczyciela. 

Dobra wiadomość jest taka, że w praktyce sądowej pojawiają się rozstrzygnięcia korzystne dla nauczycieli. Nie oznacza to jednak, że każda sprawa zakończy się tak samo. Kluczowe są dokumenty, daty i prawidłowe sformułowanie żądania wobec ZUS.

Wniosek o ponowne przeliczenie emerytury nauczyciela – co trzeba sprawdzić w decyzji ZUS?

Nauczyciel, który podejrzewa, że jego emerytura powszechna została zaniżona przez zastosowanie art. 25 ust. 1b, powinien zacząć od analizy decyzji ZUS. Najważniejsze jest ustalenie, czy w decyzji albo w załączniku do obliczenia świadczenia pojawia się informacja o pomniejszeniu podstawy o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur. Często będzie to wskazane jako suma pobranych emerytur albo kwota odliczona na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Następnie trzeba ustalić, na jakiej podstawie przyznano wcześniejszą emeryturę. Dla nauczycieli najczęściej będzie to art. 88 Karty Nauczyciela. Trzeba też sprawdzić datę wniosku o tę emeryturę. Jeżeli wniosek został złożony przed 6 czerwca 2012 r., sprawa może wpisywać się w zakres argumentacji wynikającej z wyroku TK SK 140/20. Jeżeli natomiast nauczyciel korzystał z nowszych regulacji, zwłaszcza art. 88a Karty Nauczyciela, ocena będzie inna, bo obecne przepisy wprost przewidują uwzględnienie mechanizmu pomniejszenia. 

W praktyce do ZUS można złożyć wniosek o ponowne przeliczenie emerytury. ZUS wskazuje, że emeryt lub rencista może wystąpić o ponowne obliczenie świadczenia, a wniosek taki składa się na formularzu ERPO. Co do zasady przeliczenie następuje od miesiąca złożenia wniosku, a jeżeli po przeliczeniu świadczenie byłoby niższe, ZUS nadal wypłaca dotychczasową kwotę. 

W sprawach art. 25 ust. 1b zwykły wniosek o przeliczenie powinien być jednak dobrze uzasadniony. Warto powołać nie tylko sam formularz ERPO, ale również art. 114 ustawy emerytalnej, który pozwala na ponowne ustalenie prawa do świadczenia lub jego wysokości w określonych przypadkach, m.in. po przedłożeniu nowych dowodów, ujawnieniu nowych okoliczności albo w razie błędu organu rentowego. 

We wniosku należy precyzyjnie żądać obliczenia emerytury powszechnej bez pomniejszenia podstawy o kwoty pobranej emerytury nauczycielskiej, jeżeli stan faktyczny pozwala na takie żądanie. Trzeba podać numer decyzji, datę przyznania wcześniejszej emerytury, datę wniosku o emeryturę powszechną oraz wskazać, dlaczego zastosowanie art. 25 ust. 1b narusza prawa ubezpieczonego.

Odwołanie od decyzji ZUS i praktyczne ryzyka – kiedy walczyć o emeryturę bez pomniejszenia?

Jeżeli ZUS odmówi przeliczenia emerytury nauczyciela albo wyda decyzję niekorzystną, sprawę można skierować do sądu. Odwołanie od decyzji ZUS składa się za pośrednictwem organu rentowego, co do zasady w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Następnie ZUS może uznać odwołanie za słuszne i zmienić lub uchylić decyzję, a jeżeli nie podziela stanowiska ubezpieczonego, przekazuje sprawę do sądu. ZUS informuje, że w razie nieuwzględnienia odwołania przekazuje je do sądu w terminie 30 dni. 

W odwołaniu nie wystarczy napisać, że emerytura jest zbyt niska. Trzeba wskazać, dlaczego konkretnie zastosowanie art. 25 ust. 1b było wadliwe w danym stanie faktycznym. W sprawach nauczycielskich argumentacja powinna koncentrować się na wcześniejszej emeryturze z art. 88 Karty Nauczyciela, dacie złożenia wniosku przed 6 czerwca 2012 r., zasadzie ochrony praw nabytych oraz zasadzie zaufania obywatela do państwa. Warto też powołać wyrok TK SK 140/20 i wyjaśnić, że nauczyciel podejmował decyzję o wcześniejszej emeryturze w czasie, gdy nie mógł przewidzieć późniejszego pomniejszenia emerytury powszechnej. 

Ryzyko polega na tym, że praktyka ZUS i sądów nie jest całkowicie jednolita, zwłaszcza w związku z problemem publikacji wyroku TK SK 140/20 oraz ewentualnymi przyszłymi zmianami ustawowymi. Dlatego każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie. Najsilniejsze argumenty mają zwykle nauczyciele, którzy złożyli wniosek o wcześniejszą emeryturę nauczycielską przed 6 czerwca 2012 r., a następnie po osiągnięciu wieku powszechnego otrzymali decyzję z pomniejszeniem podstawy na podstawie art. 25 ust. 1b.

Nie oznacza to jednak, że pozostali nauczyciele nie powinni sprawdzać swoich decyzji. Błędy w decyzjach ZUS zdarzają się także na poziomie obliczeń, waloryzacji, kapitału początkowego, stażu, subkonta czy zastosowanej tablicy średniego dalszego trwania życia. Emerytura nauczycielska, emerytura powszechna i przeliczenie świadczenia to obszary, w których jedna data albo jedna podstawa prawna może przesądzić o wyniku całej sprawy.

§ Nauczyciele a art. 25 ust. 1b – przeliczenie emerytury z ZUS

Zachęcamy do skorzystania z naszych usług dostępnych na: www.kpi.com.pl 

^{Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i ogólny. Nie stanowi porady prawnej ani nie zastępuje indywidualnej konsultacji z profesjonalnym prawnikiem. Wszelkie decyzje prawne powinny być podejmowane wyłącznie po uzyskaniu fachowej porady prawnej, dostosowanej do specyficznych okoliczności danej sprawy.}