Przeliczenie emerytury nauczyciela po wyroku TK SK 140/20

Jeśli wniosek o wcześniejszą emeryturę nauczycielską został złożony przed 6 czerwca 2012 r., a ZUS przy ustalaniu emerytury powszechnej odjął od podstawy jej obliczenia kwoty pobranych świadczeń, warto sprawdzić możliwość przeliczenia. Samo wykonywanie zawodu nauczyciela ani sam wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) nie dają prawa do automatycznej podwyżki.

Na początek porównaj dwie decyzje ZUS: tę o emeryturze wcześniejszej i tę o emeryturze powszechnej. Pierwsza pomaga ustalić rodzaj świadczenia, druga pokazuje, jak ZUS wyliczył późniejszą emeryturę. Potrzebna będzie także data złożenia pierwszego wniosku. To ona, a nie data wydania decyzji o wcześniejszej emeryturze, wyznacza zakres wyroku.

Poniżej wyjaśniamy, kiedy wniosek o przeliczenie emerytury po wyroku TK jest uzasadniony, co zrobić po odmowie ZUS oraz dlaczego nawet korzystne przeliczenie nie zawsze przełoży się na wyższą wypłatę lub wyrównanie za poprzednie lata. § Nauczyciel po wyroku TK SK 140/20 - kiedy warto składać wniosek o przeliczenie emerytury?

Nauczyciel po wyroku TK SK 140/20 - kiedy warto składać wniosek o przeliczenie emerytury?

Co wyrok TK SK 140/20 zmienia dla nauczycieli?

Trybunał Konstytucyjny badał art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Na jego podstawie ZUS odejmuje sumę określonych wcześniej pobranych emerytur od podstawy obliczenia emerytury powszechnej. Chodzi o kwoty brutto, przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki zdrowotnej. Tak ustaloną podstawę dzieli się zgodnie z art. 26 przez średnie dalsze trwanie życia wyrażone w miesiącach. To nie zwrot wcześniejszych świadczeń, lecz sposób wyliczenia późniejszej emerytury.

Wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) TK uznał przepis za niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji w zakresie dotyczącym osób, które złożyły wniosek o świadczenie wymienione w tym przepisie przed 6 czerwca 2012 r. To dzień ogłoszenia nowelizacji z 11 maja 2012 r. Sentencja nie obejmuje wniosków z 6 czerwca. Mechanizm wszedł w życie 1 stycznia 2013 r. W uzasadnieniu TK zaznaczył, że wyrok dotyczy osób, które nie nabyły prawa do emerytury powszechnej przed tą datą.

Dlaczego Trybunał rozróżnił te sytuacje? Osoby, które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę przed ogłoszeniem nowelizacji, nie mogły przewidzieć, że jej pobieranie zmniejszy podstawę przyszłej emerytury powszechnej. To argument wynikający z zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Nie oznacza, że każde pomniejszenie przewidziane w ustawie jest niezgodne z Konstytucją.

Których nauczycieli dotyczy przeliczenie emerytury?

Najwięcej argumentów za złożeniem wniosku ma osoba, która przed 6 czerwca 2012 r. wystąpiła o wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, pobierała ją, a następnie otrzymała decyzję o emeryturze powszechnej obliczonej z pomniejszeniem na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Jeśli decyzja o wcześniejszej emeryturze nosi późniejszą datę, nie przekreśla to sprawy. Liczy się data zgłoszenia wniosku, którą można potwierdzić w aktach ZUS.

Nie każda osoba, która odeszła z pracy w szkole przed osiągnięciem wieku emerytalnego, pobierała świadczenie objęte sporem. Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne jest odrębnym świadczeniem i nie figuruje w art. 25 ust. 1b. Jeżeli nauczyciel otrzymywał wyłącznie świadczenie kompensacyjne, samo jego pobieranie nie uzasadnia powołania się na SK 140/20. Jeśli oprócz niego pobierał wcześniejszą emeryturę, należy sprawdzić podstawę i rozliczenie każdego ze świadczeń.

Inna jest sytuacja osoby korzystającej z nowej emerytury nauczycielskiej z art. 88a Karty Nauczyciela. Choć brzmienie art. 25 ust. 1b obejmuje również tę emeryturę, przepisy umożliwiły skorzystanie z niej dopiero od 1 września 2024 r. Wniosek o to świadczenie nie może spełnić warunku złożenia przed 6 czerwca 2012 r. Odprawa od szkoły nie jest wcześniejszą emeryturą potrącaną na podstawie tego przepisu.

Ważne: jeśli ZUS nie pomniejszył podstawy emerytury powszechnej, wyrok SK 140/20 nie daje podstaw do jej podwyższenia z tego tytułu. Osoby urodzone w 1953 r. powinny sprawdzić, czy ich sprawę rozliczono już według art. 194i lub 194j ustawy emerytalnej. Odrębny wyrok TK P 20/16 dotyczył wprost kobiet z tego rocznika, które przed 2013 r. nabyły prawo do emerytury z art. 46 ustawy.

Kiedy złożyć wniosek do ZUS i co do niego dołączyć?

Najpierw sprawdź, czy ZUS ustalił już prawo do emerytury powszechnej. Jeśli nadal otrzymujesz tylko emeryturę nauczycielską i nie masz decyzji o emeryturze powszechnej, nie ma jeszcze ustalonej wysokości tego świadczenia do przeliczenia. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego rozważ wniosek o przyznanie emerytury powszechnej, a nie wniosek o ponowne obliczenie wcześniejszej. Jeżeli natomiast ZUS właśnie doręczył decyzję z pomniejszeniem, sprawdź termin odwołania, zanim złożysz kolejne pismo.

Gdy decyzja o emeryturze powszechnej jest już prawomocna, można rozważyć wniosek o ponowne ustalenie jej wysokości na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Wskaż numer decyzji, rodzaj wcześniejszego świadczenia i datę pierwszego wniosku. Wyjaśnij, którą kwotę ZUS odjął od podstawy obliczenia emerytury powszechnej. Sformułuj żądanie przeliczenia bez kwestionowanego pomniejszenia i wskaż, czy domagasz się również wyrównania. Możesz złożyć własne pismo albo skorzystać z formularza ERPO i dołączyć szczegółowe uzasadnienie.

Dołącz kopie obu decyzji oraz potwierdzenie złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę. Jeżeli decyzja nie zawiera pełnego wyliczenia albo nie masz kopii starego wniosku, poproś ZUS o wgląd w akta i kopie dokumentów. Przyda się też historia wypłat wcześniejszej emerytury. Pozwoli sprawdzić, jaka część potrąconej sumy przypada na poszczególne okresy. Jeśli sprawa była już przedmiotem sporu, potrzebne będą poprzednie decyzje oraz wyroki z uzasadnieniami.

Złożenie wniosku teraz może mieć znaczenie dla daty, od której ewentualnie zostanie wypłacone wyższe świadczenie. Nie warto jednak powielać wcześniejszego wniosku bez sprawdzenia, dlaczego ZUS odmówił ponownego ustalenia świadczenia. Przed podjęciem decyzji porównaj wyliczoną emeryturę powszechną z kwotą świadczenia, które rzeczywiście otrzymujesz. Samo zwiększenie podstawy obliczenia nie rozstrzyga jeszcze, czy zmieni się wysokość wypłaty.

Co zrobić, gdy ZUS odmówi przeliczenia emerytury?

Od decyzji ZUS w sprawie wysokości emerytury możesz co do zasady odwołać się w ciągu miesiąca od jej doręczenia. Odwołanie skieruj do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Wynika to z art. 477⁹ § 1 k.p.c. Podaj numer decyzji, wskaż, jakiej zmiany się domagasz, i dołącz dokumenty potwierdzające datę złożenia wniosku oraz sposób wyliczenia świadczenia.

W sprawach o ponowne ustalenie wysokości emerytury część sądów przyjmuje, że można uwzględnić standard konstytucyjny istniejący już przed wydaniem decyzji, choć późniejszy wyrok TK nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw. Spór dotyczy między innymi tego, czy taki argument spełnia przesłanki art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Samo przywołanie wyroku SK 140/20 nie wystarczy do wykazania, że ZUS ma obowiązek zmienić prawomocną decyzję.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie 9 stycznia 2025 r. (III AUa 169/23) utrzymał wyrok przyznający nauczycielowi emeryturę powszechną obliczoną bez pomniejszenia. Sąd Najwyższy 23 września 2025 r. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej ZUS (I USK 158/25). To postanowienie nie wiąże sądów w innych sprawach. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie 23 lipca 2026 r. (III AUa 103/26) dopuścił w sprawie nauczycielki potrącenie kwot wypłaconych po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Ponowny wniosek nie przedłuża terminu odwołania. Miesięczny termin na odwołanie od decyzji to nie termin wznowienia. Art. 145a k.p.a. daje miesiąc na żądanie wznowienia administracyjnego, a art. 401¹ i art. 407 § 2 k.p.c. zasadniczo trzy miesiące na skargę o wznowienie postępowania sądowego. Oba terminy są powiązane z wejściem w życie orzeczenia TK, a nie datą jego wydania.

Czy warto czekać na projekt UD204 i czy przysługuje wyrównanie?

Jeśli termin odwołania od decyzji ZUS już biegnie, nie warto czekać na projekt UD204. W odpowiedzi na interpelację nr 20227, przekazanej 2 listopada 2026 r., ministerstwo poinformowało, że projekt trafił w sierpniu do Stałego Komitetu Rady Ministrów. Na 10 listopada 2026 r. projekt nie jest obowiązującym prawem. Wersja z lipca przewiduje zwiększenie emerytur dla określonych osób, także po świadczeniu z art. 88 Karty Nauczyciela, na zasadach innych niż pełne przeliczenie bez pomniejszenia. Ostateczny zakres ustawy i przepisy przejściowe mogą się zmienić.

W obecnym stanie prawnym art. 133 ust. 1 ustawy emerytalnej rozróżnia ponowne ustalenie wysokości świadczenia i okres, za który ZUS wypłaci różnicę. Zasadniczo podwyższone świadczenie jest wypłacane nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Gdy niższa wypłata była następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego, możliwe jest wyrównanie za trzy lata poprzedzające ten miesiąc. Nie wynika ono automatycznie z korzystnego wyroku ani z samego zastosowania art. 25 ust. 1b.

Warto też odróżnić wyższą kwotę na decyzji od wyższej kwoty przelewu. Jeżeli ZUS nadal wypłaca wcześniejszą emeryturę w wysokości 3200 zł brutto, a po przeliczeniu emerytura powszechna wyniosłaby 3000 zł brutto, w tym przykładzie samo przeliczenie nie zwiększyłoby wypłaty. Co do zasady w razie zbiegu praw wypłaca się jedno świadczenie, wyższe lub wybrane przez zainteresowanego, zgodnie z art. 95 ustawy emerytalnej.

Jeśli masz potwierdzenie wniosku sprzed 6 czerwca 2012 r., decyzję z pomniejszeniem i obliczenia wskazujące na realną różnicę, warto rozważyć działanie już teraz. Nie zakładaj jednak pełnego wyrównania, zanim sprawdzisz podstawę żądania i dotychczasowy przebieg sprawy.

§ Nauczyciel po wyroku TK SK 140/20 - kiedy warto składać wniosek o przeliczenie emerytury?

Zachęcamy do skorzystania z naszych usług dostępnych na: www.kpi.com.pl 

^{Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i ogólny. Nie stanowi porady prawnej ani nie zastępuje indywidualnej konsultacji z profesjonalnym prawnikiem. Wszelkie decyzje prawne powinny być podejmowane wyłącznie po uzyskaniu fachowej porady prawnej, dostosowanej do specyficznych okoliczności danej sprawy.}