Pytanie o to, czy można zmienić prawomocny wyrok rozwodowy co do winy, pojawia się najczęściej wtedy, gdy emocje po rozwodzie już opadły, ale pojawiły się nowe informacje. Były małżonek dowiaduje się o zdradzie. Odkrywa korespondencję. Uzyskuje dokumenty, których wcześniej nie miał. Czasami żałuje też, że w sprawie rozwodowej zgodził się na rozwód bez orzekania o winie, bo chciał szybko zakończyć sprawę.
Trzeba jednak odróżnić poczucie niesprawiedliwości od możliwości procesowych. Prawomocny wyrok rozwodowy nie jest dokumentem, który można swobodnie „poprawić” po kilku miesiącach lub latach. Orzeczenie o winie ma poważne znaczenie prawne, zwłaszcza przy alimentach między byłymi małżonkami. Dlatego ustawodawca traktuje je jako element stabilnego rozstrzygnięcia sądowego.
Nie można zwyczajnie zmienić prawomocnego wyroku rozwodowego w zakresie winy. Istnieją jednak wyjątkowe tryby, przede wszystkim skarga o wznowienie postępowania. Są one obwarowane ścisłymi warunkami i terminami. § Czy można zmienić prawomocny wyrok rozwodowy co do winy?
Czy można zmienić prawomocny wyrok rozwodowy co do winy?
Prawomocny wyrok rozwodowy co do winy – dlaczego nie można go po prostu zmienić?
W wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga nie tylko o samym rozwiązaniu małżeństwa. Jeżeli małżonkowie nie złożą zgodnego żądania rozwodu bez orzekania o winie, sąd ustala także, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia. Może więc orzec, że winę ponosi jeden małżonek, oboje małżonkowie albo żaden z nich. Wynika to z art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Po uprawomocnieniu wyrok rozwodowy zaczyna działać jak rozstrzygnięcie definitywne. Małżeństwo jest rozwiązane, a ustalenie winy staje się wiążące. Nie można więc po prostu wnieść nowego pozwu i zażądać, aby sąd jeszcze raz ocenił, kto był winny rozpadu małżeństwa. Na przeszkodzie stoi prawomocność orzeczenia oraz powaga rzeczy osądzonej. Zgodnie z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego prawomocne orzeczenie wiąże strony, sąd, który je wydał, a także inne sądy i organy. Art. 366 k.p.c. przewiduje natomiast, że prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej co do tego, co było przedmiotem rozstrzygnięcia między tymi samymi stronami.
To bardzo ważne w praktyce. Jeżeli w prawomocnym wyroku rozwodowym sąd ustalił winę, to ta kwestia nie jest już zwykłym przedmiotem sporu. Nie wystarczy późniejsze przekonanie, że sprawa została źle oceniona. Nie wystarczy również to, że jedna ze stron po czasie inaczej rozumie swoje interesy. Prawomocność ma chronić stabilność sytuacji rodzinnej i majątkowej po rozwodzie.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy wyrok nie jest jeszcze prawomocny. Wtedy właściwą drogą jest apelacja. To właśnie na etapie postępowania odwoławczego można kwestionować ustalenia sądu pierwszej instancji dotyczące winy. Po uprawomocnieniu sprawa staje się znacznie trudniejsza.
Rozwód bez orzekania o winie a późniejsza zmiana zdania
Szczególnym przypadkiem jest rozwód bez orzekania o winie. W praktyce wiele osób decyduje się na takie rozwiązanie, bo chce uniknąć długiego procesu, przesłuchiwania świadków, ujawniania prywatnych informacji i pogłębiania konfliktu. Z prawnego punktu widzenia jest to dopuszczalne, ale wymaga zgodnego żądania obojga małżonków. Jeżeli takie żądanie zostanie złożone, sąd zaniecha orzekania o winie. Skutek jest taki, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy za rozkład pożycia. Tak stanowi art. 57 § 2 k.r.o.
Problem pojawia się wtedy, gdy po rozwodzie jedna ze stron żałuje swojej decyzji. Czasami powodem jest nowy związek byłego małżonka. Czasami ujawniona zdrada. Bywa też, że dopiero po sprawie rozwodowej były małżonek zaczyna rozumieć, jakie znaczenie miała rezygnacja z orzekania o winie, zwłaszcza w kontekście alimentów po rozwodzie.
Sama zmiana zdania nie daje jednak podstawy do zmiany prawomocnego wyroku. Jeżeli strona świadomie zgodziła się na rozwód bez orzekania o winie, a wyrok stał się prawomocny, nie można żądać ponownego procesu tylko dlatego, że po czasie decyzja okazała się niekorzystna. Prawomocne orzeczenie wiąże strony oraz sądy. Dotyczy to również skutku przewidzianego w art. 57 § 2 k.r.o., czyli traktowania sytuacji tak, jakby żaden z małżonków nie był winny.
Nie oznacza to, że zawsze wszystko jest zamknięte. Jeżeli po prawomocnym wyroku ujawnią się wyjątkowe okoliczności przewidziane w Kodeksie postępowania cywilnego, można rozważać skargę o wznowienie postępowania. Musi to być jednak realna podstawa ustawowa, a nie tylko żal, rozczarowanie lub przekonanie, że szybki rozwód był błędem.
Dlaczego orzeczenie o winie ma znaczenie dla alimentów po rozwodzie?
Orzeczenie o winie w wyroku rozwodowym ma największe znaczenie przy alimentach między byłymi małżonkami. Właśnie dlatego pytanie o zmianę prawomocnego wyroku rozwodowego co do winy często pojawia się dopiero wtedy, gdy jedna ze stron chce wystąpić o alimenty albo broni się przed takim żądaniem.
Art. 60 k.r.o. przewiduje różne zasady odpowiedzialności alimentacyjnej po rozwodzie. Jeżeli małżonek nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. To podstawowy model alimentów po rozwodzie.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Wtedy sąd może nałożyć na małżonka wyłącznie winnego obowiązek przyczyniania się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, nawet jeżeli ten nie znajduje się w niedostatku. To rozwiązanie jest korzystniejsze dla małżonka niewinnego, bo nie wymaga wykazania niedostatku.
Z tego powodu treść wyroku rozwodowego może mieć bardzo konkretne skutki finansowe. Jeżeli rozwód został orzeczony bez winy, to w późniejszej sprawie alimentacyjnej nie można zwyczajnie udowadniać, że druga strona jednak była winna rozpadu małżeństwa. Sąd alimentacyjny jest związany prawomocnym wyrokiem rozwodowym. Nie prowadzi sprawy rozwodowej od początku.
Dlatego decyzja o rozwodzie bez orzekania o winie powinna być przemyślana. Czasami jest rozsądna i pozwala zakończyć konflikt. Czasami jednak zamyka drogę do korzystniejszego ukształtowania alimentów po rozwodzie.
Skarga o wznowienie postępowania rozwodowego – kiedy może być realną drogą?
Jeżeli wyrok rozwodowy jest już prawomocny, podstawową nadzwyczajną drogą jego podważenia może być skarga o wznowienie postępowania. Nie jest to jednak druga apelacja. Nie służy do ponownego oceniania tych samych zeznań ani do poprawiania strategii procesowej po latach. Skarga o wznowienie jest możliwa tylko w przypadkach wskazanych w ustawie.
Kodeks postępowania cywilnego pozwala żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem w ściśle określonych sytuacjach. Przykładowo chodzi o nieważność postępowania, udział osoby nieuprawnionej w składzie sądu, brak należytej reprezentacji strony, pozbawienie strony możności działania, oparcie wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym, uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa albo późniejsze wykrycie takich faktów lub dowodów, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.
W sprawach rozwodowych istnieje jednak bardzo istotne ograniczenie. Skarga o wznowienie od wyroku orzekającego rozwód jest niedopuszczalna, jeżeli choćby jedna ze stron po uprawomocnieniu się wyroku zawarła nowy związek małżeński. Wynika to z art. 400 k.p.c. Ustawodawca chroni w ten sposób stabilność nowego małżeństwa i pewność stanu cywilnego.
Trzeba też pamiętać o terminach. Co do zasady skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia. Po upływie dziesięciu lat od uprawomocnienia się wyroku wznowienie zasadniczo nie jest dopuszczalne, z wyjątkiem sytuacji, gdy strona była pozbawiona możności działania albo nie była należycie reprezentowana.
Istnieje również skarga nadzwyczajna, ale nie należy traktować jej jako zwykłego środka dostępnego dla strony. Może być wniesiona tylko przez uprawnione organy, między innymi Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich, i dotyczy wyjątkowych wad prawomocnego orzeczenia. Także w tym trybie wyłączono możliwość kwestionowania wyroku rozwodowego, jeżeli po jego uprawomocnieniu choćby jedna ze stron zawarła małżeństwo.
Co można zmienić po rozwodzie, a czego nie można zmieniać w zwykłym trybie?
W praktyce trzeba odróżnić orzeczenie o winie od innych elementów wyroku rozwodowego. To, że winy nie można zmienić w zwykłym trybie po uprawomocnieniu wyroku, nie oznacza, że cały wyrok rozwodowy jest na zawsze niezmienny w każdym zakresie. Niektóre rozstrzygnięcia dotyczące dzieci i alimentów mogą być później modyfikowane, jeżeli zmieniły się okoliczności.
Przykładem jest władza rodzicielska. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie zawarte w wyroku rozwodowym dotyczące władzy rodzicielskiej oraz sposobu jej wykonywania. Podobnie przy kontaktach z dzieckiem. Jeżeli dobro dziecka tego wymaga, sąd może zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie o kontaktach. To naturalne, bo sytuacja dziecka, rodziców, miejsce zamieszkania, szkoła, relacje rodzinne i potrzeby wychowawcze mogą zmieniać się z czasem.
Możliwa jest również zmiana orzeczenia alimentacyjnego. Art. 138 k.r.o. przewiduje, że w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Chodzi na przykład o wzrost potrzeb dziecka, utratę pracy, chorobę, zwiększenie dochodów zobowiązanego albo usamodzielnienie się uprawnionego.
Inaczej jest z winą za rozkład pożycia. To rozstrzygnięcie dotyczy przyczyn rozpadu małżeństwa ocenianych na moment sprawy rozwodowej. Nie zmienia się go dlatego, że po rozwodzie strony żyją inaczej, ujawniły się nowe konflikty albo jedna z nich poniosła finansowe konsekwencje wcześniejszej decyzji procesowej.
Prawomocny wyrok rozwodowy co do winy można podważać tylko wyjątkowo, w nadzwyczajnych trybach i przy spełnieniu rygorystycznych warunków. Natomiast sprawy dotyczące dzieci, kontaktów lub alimentów mogą być ponownie oceniane, jeżeli pozwalają na to przepisy i zmiana okoliczności.
§ Czy można zmienić prawomocny wyrok rozwodowy co do winy?
Zachęcamy do skorzystania z naszych usług dostępnych na: www.kpi.com.pl
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i ogólny. Nie stanowi porady prawnej ani nie zastępuje indywidualnej konsultacji z profesjonalnym prawnikiem. Wszelkie decyzje prawne powinny być podejmowane wyłącznie po uzyskaniu fachowej porady prawnej, dostosowanej do specyficznych okoliczności danej sprawy.